banner27
22 Eylül 2017 Cuma

Avrupa ve ABD'nin Çilekleri Sason'dan

Ters Lale

Bu yazımızda Sason’un Helkız Dağlarında doğal olarak yetişen endemik bitkilerden Ters Lale’yi tanıtmaya çalışacağız.

24 Şubat 2013 Pazar 11:55
Ters Lale
Foto galeriye git

 Ters Lale, Dünya’nın en nadide çiçeklerinden biridir. Dağların zirvelerinde göz kamaştırıcı rengi ve meydan okuyan asi(l) duruşu ile bir doğa harikasıdır.  Güneydoğu Torosları içerisindeki yüksek dağlarda doğal olarak yetişen bu bitkiye her ilde farklı isimler verilmiştir. Her il bir şekilde bu bitkiyi sahiplenmiştir. Kimisi Adımayaman Lalesi, kimisi Hakkari Lalesi, kimisi de Şemdinan Lalesi demiştir. Gerçek olan şu ki Ters Lale, bütün Kuzey Mezopotamya ve Zağros halklarının asi(l) bir bitkisi olduğudur.

İlkbahar ile birlikte karların erimesi ile vadilerden başlayarak, göğe baş kaldıran Kardelenlerin zirvelere yolculuğunun sonunda, adeta nöbet devri gibi doğayı süsleme görevini diğer çiçeklere devreder Ardından bu görevi Ters Lale, Süsin, Beybün, Bınefş, Asmin ve adını sayamadığım sayısız çiçek görevi devir alır. Mart ayının ikinci haftasından itibaren vadiler, dağlar, yaylalar, Ters Lalenin güzelliği ile süslenir

Ters Lale(Fritillaria imperialis), çiçeklerinden bal özü damlaları göz yaşı gibi aktığı için Türkçe'de “Ağlayan Gelin” olarak adlandırılmaktadır. Sason ve çevresinde Kürtçe’de “Gula Çiya”, Arapça’da “ karikaç” şeklinde bilinmektedir. Bitkinin Adıyaman yerel dilinde adı Boynu Bükük Gül anlamına gelen "Gulmehin"dir. Hakkari ve yöresinde ise “Gul Nuxin” olarak adlandırılmaktadır. Hem Hıristiyanlar, hem de Müslümanlarca “hüzün çiçeği” olarak bilinen Ters Laleler, Anadolu’da mezarlıkları da süslemektedir.   

 Çan şeklinde, kırmızı-turuncu nadiren de sarı renklerde çiçekleri vardır. Bir bitkide çiçek sayısı 1 ile 5 arasında değişir. Çiçekleri Nisan Mayıs aylarında açar. 1000 - 3000 metre yükseklikteki yamaçlarda, taşlı ve meyilli arazilerde ve çalılıklarda yetişir. Bitkinin boyu 60 -100 cm arasındadır ve dallanmadan uzar. Mızrak şeklindeki yaprakları 1-2 cm genişliğindedir. Soğanının kokusu fare gibi kemirgen hayvanları kaçırır.

 Ters Lale, Türkiye'de başta Van ve Hakkari çevresinde olmak üzere Adıyaman, Bitlis, Elazığ, Malatya ve Siirt'te Güneydoğu Toroslar yayında yaygın bulunur. Dünya'da ise İran, Kuzey Irak, Afganistan, Rusya, Pakistan ve Keşmir'de doğal yayılış gösterir.

Ters Lale, iki semavi dinin birçok kutsal motifini yapraklarında saklamaktadır. Birçok din ve kültür için hüznün sembolü kabul edilmiş ve efsaneleştirilmiştir. Çeşitli öyküleriyle büyülü bir masal çiçeğidir sanki…

Her sabah göbeğinden su yaydığı için “ağlayan lale”dir adı.

Hristiyan inanışına göre; Hz. İsa çarmıha gerildiği zaman boynunu büktüğü ve Meryem Ana’nın gözyaşlarından yere akan damlalarla buluşan toprağın duyduğu üzüntünün eseridir ve bu nedenle kutsal olduğuna inanılır.

Anadolu’da gelinler evlerinden çıkarken başlarına kırmızı tülbent atılır ve boynunu bükerek evden ayrılır. Bu nedenle “ağlayan gelin”dir.

Başka bir anlatı Ters Lale’yi Hz. Hasan ve Hüseyin’in Kerbela’da şehit edilişine tutulan yasın simgesi yapar. Bu nedenle Anadolu’nun bazı yörelerinde Kerbela da denir. Belki bu nedenledir ki; Van ve havalesinde Müslüman mezar taşlarına motifi işlenmiş, mezarlıkların çevresi onunla süslenmiştir.

Ferhat ile Şirin’in öyküsünde de karşılaşırız Ters Lale ile. Şirin’in ölüm haberini alan kara sevdalı Ferhat, elinde tuttuğu baltayı savurarak başını yarar ve akan kanlarından laleler filizlenir.

Ters Lale’nin Mimar Sinan’ın başeseri Selimiye Camii öyküsü ise şöyle anlatılır. Selimiye Camisi’nin yapılacağı mevki, bir bayana ait lale bahçesidir. Mimar Sinan eserini burada yapmak istediğini padişaha söyler. Ancak bayan bahçesini vermek istemez. Israrlar sonucu bayan “eğer eserde benden bir hatıra olursa bahçemi vereceğim” der. Bunun üzerine Mimar Sinan’da müezzinler mahfelindeki mermer ayağa “Ters Lale”yi işletir.

Ters Lale, soğanlı bir bitkidir. Bildiğimiz yemeklik soğan veya patates gibi, bu bitkiler toprak altında bulunan etli ve şişkin gövdeleri ile yaşamlarını sürdürür. Bu şişkin ve etli gövde aslında bitkinin depo organıdır. Bu depo organı soğan olarak adlandırılır. Soğan, bitkiyi oluşturmak için gerekli besinleri ve nemi içinde barındıran, bitkiyi soğuktan ve kuru hava koşullarından koruyan bir barınak gibidir. Bu barınağın, yani soğanın, içinde bitki oluşur, buradan toprak üstüne çıkar, yeşerir, çiçeğini açar, tohumlarını bırakır ve büyüme mevsimi tamamlandıktan sonra sararır ve solar. Ancak toprak altındaki soğanı yaşamını sürdürmeye devam eder. Soğanlı bitki toprak altında bir süre uyku dönemine girip dinlendikten sonra bir dahaki büyüme mevsimine yetişecek şekilde, toprak altından toprak yüzeyine çıkıp gün ışığına ulaşmak üzere bitkiyi içinde oluşturmaya başlar.

Göz alıcı çiçekleri ve üretimlerinin mümkün olması nedeniyle bu bitkiler 16. yüzyıldan bu yana bahçe süs bitkileri olarak kullanılmaktadır. Bunun yanı sıra kozmetik ve ilaç sanayinde kullanılmaya başlanmıştır. Bu bitkiler başta Hollanda olmak üzere çeşitli Avrupa ülkelerine ihraç edilmektedir. Bu bitkilerin doğadan sökümü yasaktır ve cezaya tabidir. Sadece tarlalarda üretilmiş bitkiler satılır ve ihraç edilir.

Avrupa ülkelerinde Ters Laleler, diğer lale ve çiçek çeşitleri ile meydanları süslemektedir. Aynı zamanda birçok ilde üretime geçilmiş ve ekonomik bir kazanç sağlanılmıştır. Buna rağmen doğal yetişme alanına sahip bölgelerden biri olan Sason’da ise yine dağların zirvelerindeki kayalıklarda yalnızlıklarını doğaseverler ile paylaşmakta…

Sason’un muhteşem doğasını, tarihi dokusunu ortaya çıkaralım, koruyalım ve sahip çıkalım. Lütfen sahip olduğumuz güzelliklerin farkında olalım. Çok geç olmadan…

Behcet ÇİFTÇİ



Sasun.org

Bu habere yorum yapan ilk siz olun!

  • Ad Soyad:

  • Yorum:

  •  

    @name x

  • UYARI: Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış, Türkçe karakter kullanılmayan ve tamamı büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır. Ayrıca suç teşkil edecek hakaret içerikli yorumlar hakkında muhatapları tarafından dava açılabilmektedir.
    HAVA DURUMU
    Görüntülemek istediğiniz ili seçiniz:
    Sason'un en önemli kültür varlığı hangisi?

    EN ÇOK OKUNANLAR
    BUGÜN
    BU HAFTA
    BU AY
    EN ÇOK YORUMLANANLAR
    BUGÜN
    BU HAFTA
    BU AY
    KİM KİMDİR? Tümü
    SENDE YAZ
    Ziyaretçi Defteri
    Ziyaretçi Defteri

    Siz de yazmak istemez misiniz?

    Ziyaretçi Defteri
    ARŞİV