banner27
23 Temmuz 2017 Pazar

Avrupa ve ABD'nin Çilekleri Sason'dan

Şubat soğuklarının nedeni Gîskên Pîre mi?

Ocak ayının Şubat ayından 2,5 gün ödünç alması şeklinde anlatılan “Gîskên Pîre” öyküsünün Sason versiyonunun derlenmesi...

12 Şubat 2017 Pazar 19:47
Şubat soğuklarının nedeni Gîskên Pîre mi?

Her tarafın beyaza büründüğü ve Şubat ayının hayatı esir aldığı bugünlerdeki soğuklar, beni eskilerden beri anlatılan yerel bir öyküye sürükledi. Sason yöresindeki sözlü anlatıları derlemeye çalışırken pagan kültürün günümüze etkisi olarak yansıyan ve yavaş yavaş hafızalardan silinmeye başlayan “Serê Salê”, “Bûka Baranê” ve bugün anlatacağım “Gîskên Pîre”  uzun zamandır karalama kâğıtlarının arasından yazılmayı bekliyordu.

Yazı: Behcet Çiftçi 

Sason yöresindeki Ermeni kültürü üzerine araştırma yapan arkadaşım Besse Kabak’ın “Şıvad” üzerine yazdığı yazı bu öykünün derlenmesinde bana ilham kaynağı oldu. Çok eski dönemlerde, mitolojide olduğu gibi aylar da tanrılar gibi canlı olarak tasavvur ediliyor; yeri geldiğinde insanları cezalandırmak için de kendi özelliklerini kullanıyorlardı.

Kaynağını Mezopotamya’dan alan Batı dünyası, Doğu’nun kökenlerini reddederek özellikle Romalılarla birlikte yeni bir mitoloji arayışı içinde olur. Bu arayışlardan biri de Şubat ayı ile ilgili. Şubat’ın 28 gün olmasını Roma imparatorları Sezar (July)ve Agustus arasındaki rekabete bağlar. Buna göre Temmuz’a kendi adını veren Sezar’ı kıskanan Agustus, Temmuz’dan sonra gelen aya da kendi adının verilmesini ister. Fakat Ağustos’un 30 gün sürmesini kabul etmez. Bunun üzerine astronomlar, Şubat’tan bir gün alıp Ağustos’a ekleyerek sorunu çözer.

Ocak ayının Şubat ayından 2,5 gün (rojek û danik) ödünç alması pagan dönemden günümüze kadar ulaşan zengin Kürt kültürü içerisindeki “Gîskên Pîre” anlatımının temelini oluşturmuş. Bizim bölgemizde Şubat ve soğukları ile ilgili birbirine yakın anlatılara rastladım. Anlatıların hepsinde ortak öğe olarak karşıma “Yaşlı kadının Oğlakları” (Gîskên Pîre) çıktı. Araştırıp soruşturdukça bölgeden bölgeye çok daha farklı varyantların mevcut olduğunu gördüm.  Kimi anlatılarda Yaşlı kadın ve oğlakları birlikte Ocak ayının gazabına uğrayıp ölürken, kimilerinde ise sadece oğlaklar soğuktan donarak ölüyordu. Bazı anlatılarda Mart, bazılarında ise Ocak ayı Şubat’tan borç istiyordu. Özellikle tekerlemeler de bölgeden bölgeye değişebilmekteydi.  Lafı çok uzatmadan Sason yöresinde anlatılan bu öyküye kulak verelim:

Geçmiş zamanın birinde Yaşlı bir kadın (Pîrek) ve yedi oğlağı (karik) varmış. Mevsimlerden kış ve her taraf da kar imiş. Mevsim şartlarının zorlu geçmesinden dolayı ahırlarda ot ve saman kalmamış. Yaşlı Kadın’ın oğlakları da aç kalmış. Yaşlı Kadın (Pîre), komşu ve tanıdıklarından bir şekilde ot ve saman alarak oğlaklarının soğuk havalardan ve açlıktan zarar görmemesini sağlamış.

Bir süre sonra soğukların etkisi azalarak karlar erimeye ve ortalık yeşermeye başlamış. Yaşlı Kadın bu güzel havalara sevinmiş ve oğlaklarını otlatmaya çıkarmış. Komşuları “Soğuk daha bitmemiş, otlatma vakti gelmemiş” diye uyarmış. Yaşlı Kadın “ Görmüyor musunuz otlar diz boyu, bahar gelmiş artık ” diyerek aldırış etmemiş.

Dağda bayırda oğlaklarının karınlarının doyduğunu gören Yaşlı Kadın mutlu olmuş, keyfi yerine gelmiş ve yüksek bir yere çıkarak şunu demiş:

Min rit devê Zivistanê  / Kışın ağzına sıçtım,

Gisk derxiste biharê / Oğlakları bahara yetiştirdim.

Yaşlı Kadın’ın mutluluğuna oğlaklarda etrafta hoplayıp zıplayarak eşlik etmiş:

Çirta virta Kanunê hat burî / Ocak’ın çırpınışları geldi geçti,

Gurçıke min xwezada xemilî / Böbreklerim doğada süslendi.

Bunun üzerine sinirlenen Ocak, kız kardeşi Şubat’tan 2,5 gün borç istemiş. Şubat (Şıbat – Şıvad), başlarda razı olmasa da Ocak’ın (Etın Kanun) ısrarlarına dayanamamış:

Heyn dikîm deyn dikîm / Var ettim, borç ettim,

Du roj û danek xwa xwe sıbat deyn dikîm / İki buçuk gün kız kardeşim Şubat’tan borç ettim,

Çengila gîskê gûrî digirim biser vergo wer dikîm / Tüysüz oğlakların bacaklarını yere serdim.

Şubat, Etın Kanun’un (Ocak) nasıl olsa hükmü bitti diye günlerinden borç vermeyi sorun etmemiş; kendisinden aldığı 2,5 günün oğlakları cezalandırmak için kullanacağını nerden bilsin. Şubattan aldığı iki günle hükmünü sürdürmeye devam eden Ocak, o güne kadar görülmemiş bir soğuğa dönüşmüş. Baharın geldiğine inanarak kış mevsimine meydan okuyan Yaşlı Kadın ve oğlakları Ocak’ın gazabına uğramış ve oğlakların hepsi donarak ölmüş. O gün bugün kar, kış ve kıyamet olarak bilinen soğuklar böylece başlamış.

Bunun üzerine birçok bölgede farklı varyantlar ve tekerlemeler mevcuttur. Şubat’ın Ocak ayına ödünç gün verip oğlakların ölümüne neden oluğu için mi pek bilinmez ama Şubat ayının da uğursuz olduğuna inanılır. Pagan dönemlerden günümüze atalarının mirasını devam ettiren Sasunlu Ermeniler, Şubat ayından çok korkmalarına rağmen, Kürtler de Mart ayından daha çok korkardı.

Sasunlu Ermeniler, Şubat ayının son günün gelmesiyle uğursuzlukların sona erdiğine inanırdı. Bu nedenle bu ayda genelde düğün yapılmazdı. Komşularının kılığına girerek gece yarısı yaşlı kadını çamaşır yıkamaya götürecek kadar kılık değiştirebildiğine inanılan Şıvad (Şubat), tüm tedbirlere rağmen yine korkulan bir figür olurdu.

Şıvad ayını ve kötülüklerini evlerden ve yaşam alanlarından çıkarmak için son bir ritüel yapılırdı. Çocuklar ellerine verilen tenekelere vurarak

Şıvad turs, Adar nirs (Sasun Ermenicesi)/ Şubat dışarı, Mart içeri

diyerek ev ev köyü dolaşır ve Şıvad’ı uzaklaştırırlardı.

Yöre Kürtlerinde ise Şubat ayının bitmesiyle artık korkulan havaların düzeldiğine inanılır; uğursuzluklar, kötülükler ve korkular son bulur; 21 Martla birlikte yeni bir yaşam başlardı:

Sibata tiro viro,

Adara xedar ma bist û du ro.

 

Ne Adare, ne Nisane.

İro roje şeğikan teyrane…

Tüm uğursuzlukların, kötülüklerin ve korkuların Şubat’la bitmesi dileğiyle ben de “Sibata tıro viro” diyorum…

Sasun.org

YORUM YAZ

  • Ad Soyad:

  • Yorum:

  •  

    @name x

  • UYARI: Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış, Türkçe karakter kullanılmayan ve tamamı büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır. Ayrıca suç teşkil edecek hakaret içerikli yorumlar hakkında muhatapları tarafından dava açılabilmektedir.

      Yorumlar
      Toplam 2 yorum mevcut

    • cadesu 2 ay önce yorumlandı

      elinize kolunuza dilinize gözünüze sağlık çok güzel olmuş hele sasonun tarihine bayıldım

    • Sinan Akkoş 6 ay önce yorumlandı

      hocam emeğinize yüreğinize sağlık. bizi hayal ötesine götürdünüz.

    HAVA DURUMU
    Görüntülemek istediğiniz ili seçiniz:
    Sason'un en önemli kültür varlığı hangisi?

    EN ÇOK YORUMLANANLAR
    BUGÜN
    BU HAFTA
    BU AY
    KİM KİMDİR? Tümü
    SENDE YAZ
    Ziyaretçi Defteri
    Ziyaretçi Defteri

    Siz de yazmak istemez misiniz?

    Ziyaretçi Defteri
    ARŞİV