banner27
19 Eylül 2018 Çarşamba

Sason'un İlkçağ Tarihi

Tarihi Sason Coğrafyası ve İdari Yapısı

25 Şubat 2013, 22:37
Tarihi Sason Coğrafyası ve İdari Yapısı
Behcet Çiftçi

  Sason Bölgesi’nin sınırlarını belirleyen temel faktör dağlardır. Kuzeyde Muş, güneyde Silvan, batıda Kulp, doğuda Kozluk ile komşudur. Sason Bölgesi, Dağlar arasındaki derin vadi kenarlarındaki verimli alanlardan dolayı çok eski dönemlerden beri yerleşim yeri olarak tercih edilmektedir.

Sason Bölgesi, tarih öncesi araştırmalarında Yukarı Dicle Havzası olarak bilinen alanın kuzey kesimini oluşturur. Sason Çayı kenarında bulunan dünyanın en eski köy yerleşimi olan Hallan Çemi, bu bölgenin çok eskilerden beri yerleşim yeri olduğunun en önemli kanıtıdır.

 İlkçağlarda Hurrilerin oturdukları bu bölgelere Sümerler Subir; Assurlular ve Babilliler de Subartu ülkesi olarak adlandırılmaktaydı. Urartular öncesinde aşiretlerin konfederasyon oluşturduğu bu bölgeye Nairi denilmekteydi. Ayrıca çivi yazılı tabletlerde Assur kralı Tiglath-Pileser’in (M.Ö. 1098 – 1068) Azu dağlarında yaşayan ve Kurti veya Kur-ti-e adı verilen bir kavimle savaştığını yazmaktadır. Doğubilimci Driver, Azu dağlarının Hazzo (Kozluk) denilen Sason dağları olduğunu söyler.

Ortaçağın ikinci yarısında Sason ve çevresi daha fazla önem kazandı. Sason Bölgesi de Sasun (Sanasunk) şeklinde isimlendirildi. Kadim şehirlerden Sason’un bu dönemlerde Ermeni tarihinde daha önemli bir yere sahip olduğunu görürüz. Bu dönemlerde Sason bölgesinin on şehri vardır: Sasun merkez, Şatah, Talvorik, Huyt-Bırnaşen, Pısank, Hazzo-Kabılcoz, Motkan, Hiank (Hıyan), Kulb ve Garzan’dır.

İslam müelliflerinin verdikleri bilgilere göre, Senasine olarak adlandırılan bölgenin doğuda Bitlis, batıda Bingöl, Kuzeyde Muş ve güneyde Meyyafarikin arasında kalan geniş dağlık bölgeyi kapsadığı anlaşılmaktadır.

Sason Beyliği’nin Osmanlı Devleti’nden önce Sason Kalesi’nde tesis edildiğini görmekteyiz. Sason Kalesi, bugün Kaleyolu Köyü olarak bilenen ve halk arasında Bozika diye tabir edilen yerdir. Bu dönemlerde Hoyt, Kulp, Hazzo ve Erzen bölgelerinin bazı dönemlerde Sason Beyliği’ne bağlı olduğu görülmektedir.

Yavuz Sultan Selim’in 1515 yılındaki İran seferi ile bölge Osmanlı Devleti’nin hâkimiyetine girdi. 19. yüzyılın ortalarına kadar önce Diyarbekir, sonra da Kürdistan eyaletinin kurulması ile Kürdistan eyaletine bağlı bir idari yapıya sahipti. 1864 yılındaki Osmanlı Devleti yönetiminde eyaletlerin yerine vilayetlerin kurulmasına kadar geçen uzun yıllar boyunca yarı özerk bir şekilde varlığını devam ettirdi.

Osmanlı Devleti’nde vilayetlerin oluşturulması ile başta Siirt sancağında Diyabekir vilayetine; daha sonraları da Muş sancağı ile Bitlis vilayetine bağlanmıştır. Bu idari yapılanmada Sasun bölgesi, Diyarbekir, Bitlis ve kısmen de Harput vilayetleri arasında bölüşülmüş ve tarihi coğrafyası daralmıştır.

 

 

16. ve 18. Yüzyılları Arasındaki İdari Taksimatta Sason

Tarih

Eyalet

İdari Durum

1515

Diyarbakır Eyaleti

Sason ve Hazzo iki ayrı liva şeklinde bulunuyor

1520

Diyarbakır Eyaleti

Sason ve Hazzo iki ayrı liva şeklinde bulunuyor

1568 - 1574

Diyarbakır Eyaleti

Sason ve Hazzo idari taksimatta bulunmuyor

1578 - 1588

Diyarbakır Eyaleti

Sason Diyarbakır’a bağlı, Hazzo ise görünmüyor

1609

Diyarbakır Eyaleti

Hazzo hükümet şeklinde, Sason ise bağlı görünmüyor

1626 - 1637

Diyarbakır Eyaleti

Sason ve Hazzo idari taksimatta bulunmuyor

1653

Diyarbakır Eyaleti

Sason ve Hazzo idari taksimatta bulunmuyor

1733-1739 1747-1785 1795

Diyarbakır Eyaleti

17. yüzyıllardaki idari taksimatta Sason ve Hazzo hiçbir şekilde görünmüyor

 

18.Yüzyılda İdari Taksimatta Sason

Tarih

Eyalet

İdari Durum

1821

Diyarbakır

Hazzo hükümet şeklinde, Sason ise görünmüyor.

1823

Diyarbakır

Hazzo hükümet şeklinde, Sason ise görünmüyor.

1839

Diyarbakır

Sason ve Hazzo yerine Garzan kaza durumundadır.

1840

Diyarbakır

Garzan ve Hıyan kaza olarak görünüyor. Sason nahiye, Hazzo da kasaba olarak Garzan’a bağlıdır.

1848

Kürdistan

Sason nahiye, Hazzo da kasaba olarak Garzan kazasına bağlı durumdadır

1856 - 1857

Kürdistan

Sason ve Hazzo görünmüyor. Hıyan kaza durumundadır. Garzan kazası yerine Beşiri kazasının kurulduğu görülmektedir.

 

19.Yüzyılda Vilayet Kanununa göre Sason

Tarih

Vilayet

Sancak

Kaza

Kaymakamlık

Nahiye

Köyler

1869 – 1870

Diyarbekir

Siird

Garzan

Sason

Sason

26

Bahems

15

Mutki

37

Gavar

25

Hazo

18

Pırneşin

34

Tarih

Vilayet

Sancak

Kaza

Nahiye

Hane

Köy

1871 - 1872

Diyarbekir

Siird

Sason

Sason

1612

120

Hıyan

1242

34

1884

Bitlis

Siird

Hazo

 

 

 

1890

Bitlis

Siird

Hazo

 

 

59

1892

Bitlis

Muş

Sason

 

 

 

1896

Bitlis

Muş

Sason

 

 

 

1898 – 1899 1900

Bitlis

Muş

Sason

 

 

 

 

Cumhuriyettin ilk yıllarında Muş sancağına bağlı olan Sasun, kendisine bağlı Hazzo nahiyesiyle birlikte Siirt iline bağlı bir kaza haline getirilmiştir. 1935 yılında Sasun kazası (1415 km2), tekrar Muş vilayetine bağlı gözükmektedir. Cumhuriyet ile birlikte Sasun’a bağlanan Hazzo nahiyesi, 1938 yılında Kozluk adıyla Sasun ile birlikte ayrı iki kaza şeklinde Siirt vilayetine bağlanmıştır.

            Osmanlı Devleti’nin son yıllarında ve Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki bu değişimlerin en önemli nedenlerinden biri, bölgede meydana gelen yaygın siyasal olaylardır. Bir diğer neden de, Osmanlı Devleti dönemindeki geniş alanları kapsayan vilayet sisteminin idari yapıda tam olarak oturtulamamasıdır. Bunun yanı sıra bölgede uzun yıllar bağımsız yaşayan aşiret beylerinin merkezi otoriteye karşı çıkması da sık sık vilayet ve kazaların sınırlarının değiştirilmesine yol açmıştır.

            Cumhuriyet döneminde 1940 yılından sonra idari yapılanmada uzun süre bir değişiklik olmadı. Hızlı bir kentleşme sürecine giren Batman’ın kent nüfusunun artmasıyla 1990 yılında il haline getirilir. Bunun sonucunda Sason ve Kozluk ilçeleri Batman’a bağlandı.

YORUM YAZ

  • Ad Soyad:

  • Yorum:

  •  

    @name x

  • UYARI: Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış, Türkçe karakter kullanılmayan ve tamamı büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır. Ayrıca suç teşkil edecek hakaret içerikli yorumlar hakkında muhatapları tarafından dava açılabilmektedir.

      Yorumlar
      Toplam 1 yorum mevcut

    • berkant 6 ay önce yorumlandı

      bu bilgi için çok teşekkürler!

    YAZARLAR Tümü
    HAVA DURUMU
    Görüntülemek istediğiniz ili seçiniz:
    Sason'un en önemli kültür varlığı hangisi?

    EN ÇOK OKUNANLAR
    BUGÜN
    BU HAFTA
    BU AY
    EN ÇOK YORUMLANANLAR
    BUGÜN
    BU HAFTA
    BU AY
    KİM KİMDİR? Tümü
    SENDE YAZ
    Ziyaretçi Defteri
    Ziyaretçi Defteri

    Siz de yazmak istemez misiniz?

    Ziyaretçi Defteri
    ARŞİV