banner27
21 Eylül 2017 Perşembe

Avrupa ve ABD'nin Çilekleri Sason'dan

Sason'daki Kiliseler

Sason'daki kiliselerle ilgili bir Yakup Şahin'in çalışması...

06 Mart 2015 Cuma 23:33
Sason'daki Kiliseler
 Komk Manastırı (Havari Petros-Saint-Pierre)

    Sason bölgesinde Ermenilerden kalma en önemli yapı,  Meşeli Köyü’nün Turnalı (Komk) mezrası yakınlarındaki Komk Manastırı’dır.  Havari Petros Kilisesi olarak tescillenmiştir. Ermeniler arasında Bedros Arakyal Manastırı olarak da bilinir.  Bir diğer adı “Vank Kilisesi”dir.

    Ermenice bir kelime olan “komk” kelimesinin anlamı “ağıllardır. Komk Manastırı,  Sason ilçesine yaklaşık bir saat uzaklıkta bulunmaktadır.  Turnalı mezrasına kadar giden bir yol mevcuttur. Manastıra, Gürgenli köyünün Topluca (Vartenag) Mezrasından da ulaşılabilir. Fakat iki yönden de yaklaşık bir saat yürümek gerekir.

    Bun manastır, Ortaçağ’da Sasun bölgesinin dini (piskoposluk) merkezi durumunda idi.  Tam olarak ne zaman yapıldığı ile ilgili net bilgiler olmamasına karşın, tahminen 1300 yıllarda yapıldığı ve 800 yıllık bir geçmişinin olduğu sanılmaktadır. Rumların yaşadığı dönemlerde, konferans salonunda  tiyatro ve benzeri sosyal faaliyetlerin yanı sıra Diyarbakır, Mardin, Kaleyolu ve bölgedeki Rumların toplantıları da bu salonda yapılmaktaydı.  Burada onaylanan kararlar, postacılar aracılığıyla Diyarbakır ve Mardin’e gönderiliyordu. Halk arasında manastırın 366 odası olduğu inancı vardır. Fakat bu gerçeği yansıtmamaktadır.  

    Manastırın yakınlarında eski bir Ermeni Mezarlığı bulunmaktadır. Ancak bu mezarlık da tıpkı manastır gibi çeşitli nedenlerden dolayı tahrip edilmiştir.

    Mereto Dağı’nın karşısında, Sason Çayı’nın aktığı derin vadinin batısında, yaklaşık 1700 metre yükseklikte bulunan manastırın mimari yapısı, bütün tahribatlara rağmen tüm görkemi ile hala kendini göstermektedir.(Res:2) Kareye yakın şekilde 38 x 33 ölçüsünde yüksek duvarlarla çevrilmiş olan manastırın duvarı kısmen muhafaza edilmiştir. Yapı asıl kilise, narteks ve martyriondan oluşmakatadır. Narteks ve martyrionun olduğu kısım kubbe, kilisenin olduğu kısım ise tonozla örtülmüştür. Kilisede içte pencere açıklıklarına yer verilmiştir. Ayrıca duvarlara nişler açılmıştır. Apsis kısmı yarım daire şeklinde olup dışa yansıtılmamıştır. Narteksin olduğu kısıma baktığımızda orta bir kubbe olup yanlar haçvari şeklindedir. Haçın kulları ve kubbe sivri kemerli dört kare ayakla taşınmaktadır. Yapının güneydoğu kısmında martyrion bulunmaktadır. Burası iki  bölümlü olarak düzenlenmiş bu kısmın üzeri kubbe ile kapatılmıştır.(Çiz:1)

    Manastırın büyük bir kısmı yıkılmış durumdadır. Yıkılmayan veya az tahrip olan bölümlerden biri başpapaza ait olduğu belirtilen Kast’ın yeri, avlu kısmında yer alır.(Res:3) Başpapazın makamında, başpapazın oturduğu makam üst katta, alt katta da onun hizmetçilerinin oturduğu yer bulunur. Manastırda yıkılmayan ve bütünlüğünü koruyan yerlerden biri de konferans salonu olarak kullanılan iki odalı bölümdür. İki katlı olan konferans salonu, manastırın arka tarafında yer almaktadır.  Alt katı yıkıntılardan dolayı toprakla kapanmıştır.

    Süsleme bakımından sade olan yapının inşasında kesme taş malzeme kullanılmıştır. Kısmen olsa da tuğla malzemeye de yer verilmiştir. Yapıda taş üzerine işlenmiş çeşitli işaretler görülmektedir.(Res:4)

    Manastırın yapımında kullanılan harç, çimento olmadığı için süt ve toprak karıştırılarak elde edilmiş. Taşları ise, Suriye Halep’ten kervanla getirilmiştir.  Bugün manastırın içinden  bakıldığında  halen Halep taşlarına ve sütten yapıldığı belirtilen harca rastlamak mümkün(Res:5 )

 


Maruta Parstır(Surp Asdvadzadzin) Kilisesi

    Sason çevresinde kutsal bir dağ olarak kabul edilen 2973 metrelik Maratu (Maratug) Dağının zirvesinde bulunmaktadır.(Res:6)  Halk arasında Mereto kilisesi olarak bilinir. Meryem Anaya ithaf edilen kilise Ermenilerin en büyük destanı olan Sasuntsi (Sasunlu) Tavit destanına konu olmuştur. Sasunlu Tavit Efsanesi`nde Mereto Kilisesi’nin  Mıher tarafından inşa ettirildiği ve Mıher`in manastırın  adını Maruta Parstır (yüksek, ulu) Asdvadzadzin (Meryem Ana`nın adlardan biri) koyduğu anlatılmaktadır.  Mıher`in ölümünden sonra Arapların (efsanede Mısır Kralı şeklinde geçmektedir) yıktığı manastırı Mıher`in oğlu Tavit bir günde yeniden inşa ettirmiştir. Başka bir inanışa göre ise Mereto Kilisesi’ni Sanasar ve Bağdasar adında iki kardeş inşa etmiştir.

    Mereto Kilisesi, Ermeniler ve Müslümanlar tarafından kutsal kabul edilerek ziyaret edilmektedir. Eskiden Sasun Ermenileri, Vartavar Bayramı’nda kafileler halinde Mereto Dağı’na gelerek üç gün süren kutlamalar yapmaktaydı. Sason’un  Erdemli Mahallesi’nde (Şeyhan Köyü ) bulunan Şeyh Nasreddin türbesinde yapılan kutlamalara ilçe halkının büyük bölümü katılmaktaydı. Temmuz ayının son Perşembe günü Şeyhan`da buluşan Sasunlular, Cuma günü de Mereto Dağı’na çıkarak kutlamalar yapar, adak kurbanlarını keser, yemeklerini pişirir; halaylar çeker ve  türküler söylerlerdi. Geçmişte Mereto`daki kutlamalar, Cuma gününden Pazar  gününe kadar  sürmekteydi. Ermeniler yöreyi terk ettikten sonra Müslümanlar, Mereto`daki kutlamaları bir süre sürdürmüştür. Fakat sonraki dönemlerde  güvenlik nedeniyle terk edilmiştir. Bu gelenek günümüzde tekrar sürdürülmeye çalışılmaktadır. Sasun bölgesindeki Ermeniler ve Müslümanlar ile Dünyanın ve Türkiye’nin değişik bölgelerinden gelen Ermeniler, Mereto  Dağı’nın zirvesine çıkarak Vartavar Bayramını kutlamaktadır.

    Bugün Sasun bölgesindeki bütün tarihi yapılar gibi, Mereto Kilisesi de harabe bir şekilde varlığını devam ettirmektedir. Bu ünlü manastırdan geriye büyük ölçüde yıkılmış bir kilise kalmıştır. Yaklaşık üç bin metre yüksekliğindeki dağın zirvesinde bulunan bu kilisenin nasıl yapıldığı ise günümüzde de merak konusudur. Bir moloz yığını şeklinde görülen kilisede taş malzeme kesme olarak harçla kuvvetlendirilerek yapılmıştır. (Re:7 ) kalan izlerden yapının üst örtüsünde tonoz kullanıldığı anlaşılmaktadır.(Res:8 ) iç kısıma bakıldığında bir kaç niş görülebilmektedir. (Res:9 ) çeşitli işaretler dışında yapıdan günümüze herhangi bir süsleme gelememiştir.

Miting Kilisesi

    Sason ilçesi Gürgenli Köyü Topluca Mezrası’nda bulunan bir Ermeni kilisesidir. Yapının sadece bir bölümü ayakta kalabilmiştir. Ayakta kalan bu kısım da günümüzde ağır ve samanlık olarak kullanılmaktadır.(Res:10)  Sason kent merkezinin kuzeybatısında bulunan Topluca Mezrası, halk arasında “Miting” olarak bilinir. Dağlar arasındaki bir vadide bulunan küçük bir köy yerleşimidir. Köy sakinlerinin verdikleri bilgilere göre kilisenin 1000-1500 yıllık olduğunu tahmin edilmektedir. Uzun yıllar kilisenin ahır ve samanlık olarak kullanılması büyük bir tahribata yol açmıştır. Yine malzeme olarak taş kullanılmıştır.


Surp Kevork Kilisesi

    Surp Kevork Kilisesi,  Sarı yayla Köyü’ne bağlı  Elazgöz Mezrası’nda bulunan Ermenilerden kalma bir kilisedir. Mereto Dağı’ndan akan bir derenin vadisinde kurulmuş olan köy, halk arasında “Rişnik” olarak bilinmektedir. Sason ile Muş arasında dağlarla çevrili korunaklı bir bölgede bulunduğu için çok eski dönemlerden beri küçük bir köy yerleşimi olarak günümüze kadar gelmiştir.

    Rişnik Köyü’nde iki ayrı harabe kilise kalıntısı bulunmaktadır. Küçük bir kilise görünümünü veren harabeler, köyün kuzey yamacında bulunmaktadır. Kalıntılardan biri “Surp Kevork Kilisesi”  ismi ile tescil edilmiştir. Diğer kalıntı da köylüler arasında halen “Rum Kilisesi” olarak bilinmektedir.(Res:11 )

    Surp Kevork Kilisesi’nin hemen yakınındaki bir alanda Ermeni mezarlığı bulunmaktadır. Günümüze yakın bir zamana kadar da birkaç Ermeni ailenin yaşadığı ve ölülerini bu mezarlığa gömdükleri bilinmektedir. Kiliselerin bulunduğu alandaki kayalıkların üzerinde günümüze kadar ulaşan haç işaretleri bulunmaktadır.  Fakat Sason’un her bölgesinde olduğu gibi burada da define avcıları, hem kiliseye hem de mezarlığa büyük zararlar vermiştir.

 

Gusked Asdvadzadzin Kilisesi

    Gusked (günümzde Yenidoğan köyü olarak geçmekte) köyünde bulunan Mayram Asdvadzadzin Kilisesi. Köy eskiden Sasun sınırları içinde olsa da  1938 yılında Kozluk’un ilçe olmasıyla birlikte Sasundan ayrılmış oldu.. Kiliselerin her birinin isim günü yani adak günü kutlamaları olmakta. Bölgede Müslüman’ı Hristiyanı fark etmeksizin tüm  insanların katıldığı bu adak günleri Maratu kutlamalarında olduğu gibi bazen üç günü bulmaktaydı. 

    Bölgede ilk olarak maratu Kilisesinin adak kutlaması yapılır bir ay sonra sırayla Gülmana Kilisesi ve Guskedeki mayram Asdvadzadzin Kilisesinin adak günü kutlamaları gerçekleştirilirdi. Zidano aşiretinin eskiden bu kilisede yaptığı duadan sonra çocuk sahibi olunca o tarihten bu yana kilisenin adak kutlamalarında her sene kilisenin adak gününde gelen halka ekmek dağıtıkları anlatılırdı. Ağustos ayının 14'ünü yakın pazarında kutlanan Asdavzdzadzin (Meyrem Ana) yortusu hala Rumi takvimine göre Ağustos ayının son pazarında kutlanırdı.

    Diğer kiliselerde olduğu gibi burada da yapı malzemesi olarak moloz taş kullanılmıştır. Taşlar harçla kuvvetlendirilmiştir. Örtü sistemi olarak yine tonoz kullanılmıştır.(Res:12)


SONUÇ

    Ermenilere ait günümüze gelebilen çok az yapı vardır. Var olan bu yapılar da çeşitli nedenlerden dolayı tahrip edilmiştir. Ermeniler için önem taşıyan ve hatta merkez olarak görülen Sason sınırları içinde kiliseler yoğunlaşmıştır. Sason’da özellikle Ermeniler tarafından kutsal sayılan Mereto Dağının olduğu alanda kiliseler toplanmıştır. Sayısı az olan bu kiliseler, harap olmuş olsa da döneminin mimarisini ve burada kullanılan malzemenin tekniğini de yansıtmaktadır. Kiliselerde kullanılan malzeme taştır. Bunlar harçla birlikte kesme taş veya moloz taş olarak yapıların bünyesine dahil edilmiştir. Ayrıca nadiren de olsa yapının iç kısımlarında tuğla malzemeye yer verilmiştir Komk manastırında olduğu gibi.

    Süsleme unsuru bakımından sade olan bu yapılarda çeşitli işaretler dışında herhangi bir bezemeye rastlanılmamaktadır. Örtü sistemi olarak tonoza yer verilmiştir. Ayrıca bazı bölümlerde kubbe de kullanılmıştır. Doğu ve Güneydoğu yapılarında bu özellik karşımıza çıkmaktadır. Yapıların iç kısımlarında nişlere ve pencere açıklıklarına da yer verilmiştir. İç mekan buralardan aydınlatılmaktadır.

    Günümüze gelebilen Ermenilere ait en sağlam yapı Sasonda Meletor Dağı zirvesindeki Aziz Petros Manastırıdır. Yapı dıştan harap olsa da içten bazı kısımları sağlam gelebilmiştir.

 Yakup Şahin

Bu habere yorum yapan ilk siz olun!

  • Ad Soyad:

  • Yorum:

  •  

    @name x

  • UYARI: Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış, Türkçe karakter kullanılmayan ve tamamı büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır. Ayrıca suç teşkil edecek hakaret içerikli yorumlar hakkında muhatapları tarafından dava açılabilmektedir.
    HAVA DURUMU
    Görüntülemek istediğiniz ili seçiniz:
    Sason'un en önemli kültür varlığı hangisi?

    EN ÇOK OKUNANLAR
    BUGÜN
    BU HAFTA
    BU AY
    EN ÇOK YORUMLANANLAR
    BUGÜN
    BU HAFTA
    BU AY
    KİM KİMDİR? Tümü
    SENDE YAZ
    Ziyaretçi Defteri
    Ziyaretçi Defteri

    Siz de yazmak istemez misiniz?

    Ziyaretçi Defteri
    ARŞİV